Dorpsgezicht Velsen Zuid

 

Details monument
Kenmerk Details
Bescherming Beschermd dorpsgezicht
Oorspronkelijk Dorpskern
Huidige functie Dorpskern
Bouwjaar  
Architect  
Opdrachtgever  

Velsen, een van de oudste nederzettingen in Kennemerland, is ontstaan op de plaats waar Willibrord in de 8ste eeuw één van de vijf moederkerken van Holland stichtte. Hoewel verhoogd gelegen op een strandwal, kreeg het dorp in de loop van de 10de eeuw zoveel te lijden van herhaalde overstromingen, dat het werd ontruimd. In de tweede helft van de 12de eeuw werd er op de plaats van de vorige een nieuwe kerk van tufsteen gesticht. Het gebouw deed dienst als parochiekerk voor een dorp dat hoofdzakelijk werd bewoond door landbouwers, schelpenvissers en schelpenhandelaars.

Velsen ontwikkelt zich niet alleen tot een kerkelijk maar ook tot een bestuurlijk centrum. Schout, schepenen spreken recht en besturen vanuit de dingstal, een overdekte ruimte naast herberg ’t Rode Hert. In 1642 verrijst aan de overkant van het dorpsplein een rechthuis wat in de 19de eeuw wordt verbouwd tot raadhuis.

Gedurende de 17de en 18de eeuw lieten veel gefortuneerde Amsterdammers in Kennemerland hun buitenplaatsen bouwen, hetgeen voor Velsen een tijd van grote voorspoed met zich meebracht. Hoveniers, tuinlieden en ambachtslieden vestigden zich toen in het dorpje. Van de in die tijd gebouwde huizen treft men er thans nog enige in het dorp aan. Hierdoor stijgt het aantal inwoners gestaag, van 660 mensen in 1632 naar 2000 Velsenaren in 1840.

In de 18de eeuw komt Velsen tot bloei. Naast de werkgelegenheid die de buitenplaatsen opleveren, is er ook in het dorp zelf steeds meer bedrijvigheid. De Velser koemarkt is met name in de 19de eeuw een begrip. In deze eeuw wordt Velsen een druk dorp, met winkels en cafés. De groei heeft ook te maken met de centrale positie die de plaats inneemt aan de doorgaande route van Haarlem naar Beverwijk en Alkmaar.

Een bloeiend dorp, maar daar komt verandering in. Op 1 november 1876 wordt het Noordzeekanaal geopend. Ten westen van het dorp ontstaat de nieuwe plaats IJmuiden, die het oude Velsen volledig zal overvleugelen. En door het nieuwe kanaal wordt het dorp afgesloten van zijn rechtstreekse verbinding met het noorden. Ook in de decennia daarna is het kanaal van grote invloed op de ontwikkeling van het dorp, omdat de waterweg verschillende keren wordt verbreed. Met name in 1963 en 1969 gaat veel van de oude bebouwing tegen de vlakte. Stil wordt het helemaal als ook het Velsense gemeentebestuur vertrekt. In 1965 wordt in IJmuiden het nieuwe stadhuis betrokken. In 1970 heeft het dorp de status van beschermd dorpsgezicht gekregen.